Τα τραγούδια του ποντιακού λαού

Τη Τρίχας το γεφύρ’

Ακεί πέραν σο Δρακολίμν’, ση Τρίχας το γεφύριν,
χίλιοι μαστόρ’ εδούλευαν και μύριοι μαθητάδες.
Όλεν τ’ ημέραν έχτιζαν, τη νύχταν εχαλάουτον.
Οι μάστοροι εχαίρουσαν, θε να πλεθύν’ η ρόγα,
οι μαθητάδες έκλαιγαν, τσί κουβαλεί λιθάρια;
Κι ατός ο πρωτομάστορας νουνίζ’ νύχταν κι ημέραν.
-Ντό δεις με, πρωτομάστορα και στένω το γεφύρι σ’;
-Αν δίγω σε τον κύρη μου, άλλο κύρην πα κ’ έχω!
-Ντό δεις με, πρωτομάστορα και στένω το γεφύρι σ’;
-Αν δίγω σε τη μάνα μου, άλλο μάναν πα κ’ έχω!
-Ντό δεις με, πρωτομάστορα και στέκει το γεφύρι σ’;
-Αν δίγω σε τ’ αδέλφια μου, άλλ’ αδέλφια πα κ’ έχω!
-Ντό δεις με, πρωτομάστορα, σταλίζω το γεφύρι σ’;
-Αν δίγω σε και τα πουλιά μ’, άλλο πουλιά πα κ’ έχω!
-Ντό δεις με, πρωτομάστορα, στερένω το γεφύρι σ’;
-Αν δίγω σε την κάλη μου, καλύτερον ευρήκω!
Μενεί και λέει την κάλην ατ’, αγλήγορα να έρται.
Κόμαν τον Γιάννεν κ’ έλουσεν και σο κουνίν κ’ εθέκεν,
Κόμαν τα χτήνια κ’ έλμεξεν, τα μουσκάρια κ’ εδέκεν,
διπλομενεί την έρημον με τ’ άοικον πουλόπον.
Σάββαν να πάει σο λουτρόν, την Κερεκήν σον γάμον
και την Δευτέραν τον πουρνόν αδά να ευρισκάται.
Σάββαν επήγεν σο λουτρόν, την Κερεκήν σον γάμον
και την Δευτέραν τον πουρνόν σο Δρακολίμν’ ευρέθεν.
-Κάλη μ’, ακεί σο Δρακολίμν’ ερρούξεν το σκεπάρι μ’,
αν βουτάς κι εσύ πέρ’ τς ατό, είσαι τ’ εμόν η κάλη.
Πέντε οργέας κατηβαίν’ και με την τραγωδίαν,
κι άλλα πέντε ξαν κατηβαίν’ με τη μοιρολογίαν.
-Κι αρ κι πονώ τα κάλλια μου κι αρ κι πονώ τη νέτε μ’,
πονώ και κλαίω το πουλί μ’, ντ’ εφέκα κοιμισμένον.
Πως τρομάζνε τα γόνατα μ’, να τρομάζ’ το γεφύρι σ’
κι άμον ντο σείουν τα μαλλιά μ’, να σείουν οι διαβάτοι
κι άμον ντο τρέχνε τα δάκρυα μ’, να τρέχει το ποτάμι.
-Ευχέθ’, κάλη μ’, ευχέθ’, κάλημ’, ευχέθ’, μη καταράσαι,
αδέλφια έεις σην ξενητειάν, έρχουνταν και διαβαίνε.
-Κι άμον ντο στεκν’ τα γόνατα μ’, να στέκ’ και το γεφύρι
κι άμον ντο στέκνε τα μαλλιά μ’, να στεκνε οι διαβάτοι
κι άμον ντο στέκνε τα δάκρυα μ’, να στεκει το ποτάμι.
Τρι’ αδέλφια έμνες εμείς κι οι τρεις καταραμένοι,
είνας έχτσεν την Άδεσαν κι άλλε το Δεβασίριν
κι εγώ η τρισκατάρατος της Τρίχας το γεφύριν.


Σημ. Με την λήξη του πρώτου ημίστιχου τραγουδιέται η επωδός "Έλα Δάφνε μ’ πόταμε" και με τη λήξη του δεύτερου ημίστιχου "Έ Δάφνε μ’ και μυριγμένε". Η επωδός "Κορ ανάμνον κλπ." είναι μεταγενέστερη προσθήκη και δεν συμβιβάζεται με την κεντρική ιδέα του τραγουδιού.

Η γυναίκα του Μονόγιαννε

Διψούν τ’ ελάφια σα βουνά, τα ζαρκάδια σα όρη,
διψά κι η διπλοθάλαμος, διψά τη Γιάννε η κάλη.
-Έ…πεθερά, έ…πεθερά, χουλιάρ’ νερόν, εκάγα!
-Την πεθερά σ’ μη λες ατο, πε ατο και τον Γιάννεν.
-Έ…Γιάννε μ’ και Μονόγιαννε μ’, χουλιάρ’ νερόν, εκάγα!
Κι ο Γιάννες, ο Μονόγιαννες, ο μαναχόν ο Γιάννες,
ο Γιάννες επεπίρνιξεν και σο πεγάδ’ επήεν,
γαργάριξεν η μαστραπά κι εγνέφιξεν ο δράκον
κι εξέβεν δράκος άγγελος και θέλ’ να τρώει τον Γιάννεν.
-Καλώς, καλώς το πρόγεμα μ’, καλώς το δειλινάρι μ’,
καλώς ντο τρώγω και δειπνώ και κείμε και κοιμούμαι.
-Παρακαλώσε, δράκε μου, άφ’σε με καν πέντε ημέρας,
πάω, ελέπω τον κύρη μου, έρχουμε κι εσύ φά με.
-Αρ άμε, άμε, Γιάννε μου, άμε κι αγλήγορα έλα.
Πήγεν ο Γιάννες κι έργεψεν, ο Δράκον εθερέθεν,
όντες τερεί το πέραν κιαν, ο Γιάννες κατηβαίνει.
-Καλώς, καλώς το πρόγεμα μ’, καλώς το δειλινάρι μ’,
καλώς ντο τρώγω και δειπνώ και κείμε και κοιμούμαι.
-Άφ’ σε με, δράκε, άφ’ σε με, άφ’ σε με, ναι θερίον,
πάω ελέπω τη μάνα μου, έρχουμε κι εσύ φά με.
-Αρ άμε, άμε, Γιάννε μου, άμε κι αγλήγορα έλα.
Πήγεν ο Γιάννες κι έργεψεν, ο Δράκον εθερέθεν,
όντες τερεί το πέραν κιαν, ο Γιάννες κατηβαίνει.
-Καλώς, καλώς το πρόγεμα μ’, καλώς το δειλινάρι μ’,
καλώς ντο τρώγω και δειπνώ και κείμε και κοιμούμαι.
-Παρακαλώσε, δράκε μου, Θεού παρακαλίας,
ας πάω ελέπω τ’ ορφανά, διατάχκουμαι την κάλη μ’.
-Αρ άμε, άμε, Γιάννε μου, άμε κι αγλήγορα έλα.
Ο Γιάννες μόνον έργεψεν, ο Δράκον εθερέθεν,
Όντες τερεί το πέραν κιαν, ο Γιάννες κατηβαίνει.
Είχεν τα χέρια τ’ ’πίσταυρα, την γούλαν κρεμαμένον,
κι άλλ’ από πισ’ ο κύρης ατ, χτουπίζ’ τα γένια τ’ κι έρται
κι άλλ’ από πισ’ η μάνα του, φτουλίεται η μάρσα,
κι άλλ’ από πισ’ τα ορφανά τ’, τη γούλαν ζαρωμένον
κι απ’ εμπρ’ πάει η κάλη ατ, χρυσοκαβαλαρέα,
κατακαρδών’ τον Γιάννεν ατ’ ς και φοβερίζ’ τον δράκον.
-Καλώς, καλώς τον Γιάννε μου, το πρωινό το διάρι μ’.
-Καλώς, καλώς το δράκο μου, τ’ ολημερνόν το διάρι μ’.
-Καλώς, καλώς το πρόγεμα μ’, καλώς το δειλινάρι μ’,
καλώς ντο τρώγω και δειπνώ και κείμε και κοιμούμαι.
-Σπαθίν να εν’ το πρόγεμα σ’, κοντάρ’ το δειλινάρι σ’
φαρμάκ’ να τρως και να δειπνάς και κείσαι και κοιμάσαι.
-Κορ’, απ’ εμέν’ κ’ εντρέπεσε; Απ’ εμέν κι φοάσε;
-Απ’ εσέν ξάι’ κι’ εντρέπουμε, απ’ εσέν κι φοούμαι.
-Σον Θο σ’, σον Θο σ’, ναι κόρασον, τα γονικά σ’ απ’ όθεν;
-Ο κύρη μ’ απ’ τους ουρανούς, η μάνα μ’ απ’ τα νέφια,
τ’ αδέλφια μ’ στράφνε και βροντούν κι εγώ γριλεύω δράκους!
Σου πεθερού μου το τζακόν’ σεράντα δράκων δέρμαν,
έναν θα πέρω και τ’ εσόν, γίνταν σεράντα έναν.
Και ση μωρί μ’ και το κουνίν σεράντα δρακοδόντια,
κρούω και πέρω και τ’ εσόν, γίνταν σεράντα έναν.
-Καθώς και λες, ναι κόρασον, άμε κι απ’ όθεν έρθες,
ας εν ο Γιάννες χάρισμα σ’, έπαρ’ τον κι άμε, δέβα.
Ας εν ο Γιάννες αδελφό μ’ κι η κάλη ατ η νύφε μ’,
του Γιάννε τα μικρότερα ας ειν’ γυναικαδέλφια μ’.

Η Λεμόνα

Σιτ’ επέγνα ομάλια-ομάλια, είδα ορμάνια και λιβάδια,
είδα ορμάνια και λιβάδια και σην άκραν τρέχ’ πεγάδι
και ση πεγαδί την άκραν έστεκεν δέντρον και μέγαν,
έστεκεν δέντρον και μέγαν, τα νεράντζια φορτωμένον.
Έπλωσα να πέρω έναν κι εχολιάστεν η Λεμόνα.
Και τη ήλ’ η μάνα εκούξεν:- Ντο λαλείς ναι Μελιδόνα;
Ντο χολιάσκεσαι Λεμόνα; Πάσκ’ ετσάκωσα κλαδόπον;
Πάσκ’ ετσάκωσα κλαδόπον, για εμάρανα φυλλόπον;
Κι αν ετσάκοσα κλαδόπον, να τσακούτε το χερόπο μ’
Κι αν εμάρανα φυλλόπον, να μαραίνεται το ψόπο μ’.
Ο Ήλεν μαραίν’ φυλλόπα κι αέρα τσακών’ κλαδόπα.

Τρεις αετοί

Τρεις αετοί, τρεις αετοί κι οι τρεις καΐτανεμένοι,
Έγκαν φαΐν, έγκαν ποτήν, κάθουν και τρων’ και πίνε.
Ο εις έπεν πολλά κρασίν κι εμέθυξεν κι ερούξεν,
άλλος επαραστράτεσεν κι ελάθεψεν τη στράταν,
κι άλλος επαρεγέρασεν κι ετσακοφτερουλίεν.
Μη κλαίτε ατόν, π’ εμέθυξεν, αποθεμεί και σκούται,
μη κλαίτε ατόν π’ ελάθεψεν, καταρωτά και πάει,
κλαψέστε ατόν π’ εγέρασεν κι άλλο φτερά κι φέρει.

Υπομονήν

Βάσταξον, κάρδια, βάσταξον, κάμποσα χρόνια κι άλλο,
όπως βαστούνε τα ραχιά την βαρυχειμωνίαν,
όπως βαστάζνε τα δεντρά την παραγρανεμίαν,
όπως βαστάζ’ η θάλασσα τη κοσμί τα καράβια,
όπως βαστάζ’ ο ουρανόν ακείνα όλια τ’ άστρα,
όπως βαστάζ’ το χάλκωμαν ση καζαντζή τα χέρια,
όπως βαστάζ’ το σίδερον σην βαρυτσακουτσέαν.
Βάσταξον, κάρδια, βάσταξον, αν θέλεις κι αν κι θέλεις!

Το παλάτ’ τη Χάρονος

Χάρε μ’, έλ’ άφ’ς το ψόπο μου και πίασον το χέρι μ’,
και δείξο με τη στράτα σου κι ας πορπατούμ’ εντάμαν…
Δείξο με το παλάτι σου, δείξο με το τσαντίρι σ’…
Ελέπ’ ς εκείνο το βουνόν και τ’ άλλο τ’ αντιβούνι
και τ’άλλο τ’αντιπέραστον, ντο εν ψηλόν και μέγαν;
Εκεί έχω την τέντα μου, εκεί εν το τσαντίρι μ’…
Τη τέντας ιμ’ και τα σκοινιά τη νυφαδίων τζάμιας,
τη τέντας ιμ και το μαρτάκ’ παλληκαρί βραχιόνας…
τη τέντας ιμ και το τεμέλ’ γερονταδίων στήθια.
Εκεί τη γερ’ τς βάλνε τεμέλ’ τα παλληκάρια στύλους,
και τη νυφάδες τ’ έμορφους σταλίζνε παραστάρια…
Εκεί σον Άδ’ τον σκοτεινόν, σην γην το βρουχνιασμένον,
εκεί τα πόρτας χάλκενα, τζαγκαλοκαρφωμένα…
Τζάρχαν κάθουνταν άρχοντοι, τζάρχαν τα παλληκάρια…
ση τζάρχας ιμ’ το κλείδωμαν κουρκουλωμέν’ νυφάδες.
Εκεί έχω την τέντα μου, εκεί εν το τσατίρι μ’…
Εκεί που πάει, κι κλώσκεται, εκεί που πάει, ξαν’ κ’ έρται!…

Τ’ ορφανέσσας το νυφέπαρμαν

Διήμερα, τριήμερα τη νύφεν παραστέκνε,
φορίζν’ ατεν, στολίζν’ ατεν κι ατέν ’κι στεφανώνε.
Στείλνε σον Άδην είδησιν, τον κύρν’ ατ’ ς παραγγείλνε
κι ο κύρ’ ς ατ’ς παίρεν είδησιν κι ελάλεσεν τον Χάρον.
Έλα, Χάρε, ας παλεύωμε σο χάλκενον τ’ αλώνι σ’
κι αν εν και ντο νικώ σε εγώ, Χάρε, να σαν εμένα.
Θα πάω κι εγώ ση χαράν, όθεν εμέν εμέν’ τσαν,
θα πάω ελέπω την κόρη μ’, πως παίρν’ ατεν και πάγνε.
Κι αν εν και ντο νικάς με εσύ, Χάρε ν’ αηλί εμένα!
Επάλεψαν, επάλεψαν κι ο Χάρον ’κ’ ενικέθεν!
Ακούσατε τι μένυσεν ο κύρ’ ς ατ’ ς ασόν Άδην;
Ας τρών’ και πιν’ οι φίλοι μου και παραστέκν’ την κόρη μ’.

Αν αποθάνω…

Αν αποθάνω, θάψτε με ψηλά σ’ έναν ραχιόπον,
ν’ ακούω θάλασσας βοήν και καραβί λαλόπον,
ν’ ακούω βουκόλ’ σύριγμαν και γαβαλί’ ηχόπον.
Όνταν φυσά από θάλασσας, μυρίζει θαλασσέαν
κι όνταν φυσά από παρχαρί’, μυρίζ’ μανουσακέαν.

Ραχιόπο μ’ ατεβίρευτον

Ραχιόπο μ’ ατεβίρευτον και πως ετεβιρεύτες;
Και πέτρα μ’ απελέκετον και πως επελεκέθες…
Πουλί μ’ τ’ εσόν την καμονήν και τ’ εσόν την φουρτούναν,
να σύρ’ ατο, ’κι σύρκεται, να χάν’ ατο, ’κι χάται,
αν σύρ’ ατο σην θάλασσαν, καράβια πατουρεύει
κι αν σύρ’ ατο και σην ξηράν, τα δέντρα ξεριζώνει.
Αν σύρ’ ατο άνθεν δρομί’, θα κόφτει τοι διαβάτες
κι αν σύρ’ ατο σο μεσοστράτ’, τον κόσμον θα κλαινίζει.
Αν σύρ’ ατο μεσουρανί’, ο ήλεν σκοτεινεύει
κι αν σύρ’ ατο μεσανυχτί’, θα κρύφκεται ο φέγγον…
Καλλίον σύρ’ ατο εγώ κι ας τσιτσιανίζ’ εμέναν.

Ακρίτας όντες έλαμνεν

Ακρίτας όντες έλαμνεν σην παραποταμέαν,
επέγνεν κι έρτον κι έλαμνεν την ώραν πέντ’ αυλάκια,
επέγνεν κι έρτον κι έσπερνεν εννέα κότια σπόρον.
Έρθεν πουλίν κι εκόνεψεν ση ζυγονί την άκραν,
σκούται και καλοκάθεται ση ζυγονί την μέσεν.
Οπίσ’, πουλίν, οπίς, πουλίν, μη τρως την βουκεντρέαν.
Και το πουλίν κελάηδεσεν σαν ανθρωπί’ λαλίαν.
Ακρίτα μου, ντο κάθεσαι, ντο στέκεις και περμένεις;
Το ένοικο σ’ εχάλασαν και την κάλη σ’ επέραν,
τ’ όλον καλλίον τ’ άλογο σ’ στρώνε και καβαλκεύνε
και τ’ άλλα τα καθέτερα στέκνε και χλιμιτίζνε.
Ακρίτας παραθύμωσεν, Ακρίτας εθερέθεν.
Κάρφωσεν το βουκέντριν ατ και έστεσεν τα βούδια τ’.
Όλια τα όρνεα φοβερίζ’, τ’ όρνεα και τα ραχία,
τους κλεφτες εφοβέριζεν, να μη κλέφνε το γίνιν
και τα πουλιά φοβέριζεν, να μη τρώγνε το σπόρον.
Αφήν’ και πάει Ακρίτας ’ιμ’, ο κρίαρον Ακρίτας,
ευρίκ’ τα πόρτας ανοιχτά, τα παραθύρια ακλείδια,
πάει κι ευρίκ’ τους μαύρους ατ, στέκνε και χλιμιτίζνε.
Τσ’ αστράφτει σην Ανατολήν, να ’βρίεται σην Δύσιν;
Σον Θον εσουν, ναι μαύροι μου, τσ’ εφτάν’ και κοντοφτάνει;
Κανείς, κανείς ’κ’ ελάλεσεν, κανείς ’κ’ επολογέθεν
και το γιαγούζιν τ’ άλογον λαλεί κι απολογάται.
Ασά κρυφοταΐσματα σ’ εφτάνω, κοντοφτάνω.
Απάν’ σ’ ατό ελάγγεψεν, εχπάστεν κι εχ και πάει.
Βουτσοκοπά τον μαύρον ατ, να φταν’ και κοντοφτάνει.
Ακρίτας ιμ’ πριν να προφτάν’, η κορ’ έρθεν κι εδέβεν.
Ουτζόπουλα επέντεσεν απάν’ σο σταυροδρόμιν.
Σον Θος εσουν, ουτζόπουλα, πουθέν χαράν εδέβεν;
Κάθαν ώραν χαράν διαβαίν’, κάθαν ημέραν γάμος,
άμον τ’ ατώρνον τη χαράν, άλλο χαράν ’κ’ εδέβεν,
κάθαν τσατσίν μαλλίν κρατεί, κάθαν λιθάριν αίμαν.
Βουτσοκοπά τον μαύρον ατ, να φταν’ και κονταφτάνει.
Ακρίτας ιμ’ ’κ’ επρόφτασεν, η κορ’ έρθεν κι εδέβεν.
Επήγεν κι εταγιάνεψεν ση Δέβας το γεφύριν.
Εκεί κάθυονταν έλλανοι, ατόναν φοβερίζνε.
Δεβάστε με, ναι Έλλενοι, τη Δέβαν ας διαβαίνω,
ο μαύρον εν νέον πουλάρ’, χωρίς ταΐν ’κι μένει,
η κάλη μ’ νέον κόρασον, χωρίς εμέν ’κι στέκει.
(Τον θάνατόν ατ ’κι νουνίζ’, την κάλην ατ θυμάται).
Αν κρούω και σκοτώνω σας, θα λέγνε με φονέαν
κι αν ’κι σκοτώνω σας εγώ, θα λέγνε, εφοβέθεν,
καλλίον ’κι σκοτώνω σας κι ας λέγνε εφοβέθεν.
Κλώσκεται συρ’ τον μαύρον ατ και σο βαθύν λιμνίτσιν,
Βουτσοκοπά τον μαύρον ατ, να φταν’ και κοντοφτάνει.
Επήγεν κι εταγιάνεψεν και σου Καστρί’ την πόρταν,
Ο μαύρον εχλιμίτιξεν κι ο Κάστρον όλ’ εσείεν.
Η κορ’ επαραγνώριξεν, είπεν: Έρθεν Ακρίτας.
Ανοίξετέ με, ναι πορτάρ’, ανοίξτε κι ας εμπαίνω,
ο μαύρον εν νέον πουλάρ’, χωρίς ταΐν ’κι μένει,
η κορ’ νέον κόρασον εν, χωρίς εμέν ’κι στέκει.
Ένοιξαν ατον οι πορτάρ’, εμπαίν’ απέσ’ Ακρίτας.
Άλλοι σκαμνία διγν’ ατον, άλλοι καυκίν απλώνε
και σο σκαμνίν ατ κάθεται και το καυκίν επαίρεν.
Για σους, για σους Ακρίτα μου και μη πολυλογίζεις,
αδά μεγάλον στράτεμαν, εσέναν κυνηγάει.
Έσυρεν το σπαθίτσιν ατ ασό χρυσόν θεκάριν,
χίλιους μπροστά τα’ εσκότωσεν και μύριους από πίσω,
άλλα τρακόσιους Βάραγγους ση Δέβας το γεφύρι.
Επαίρεν την κορ’ κι έφυεν εννέα πουρνοβράδια,
έβγαλεν ασόν κόλφον ατ απ’ όλα τα γεννέας.
Για φα, κόρη, για φα, κόρη, κιοζέτεψον τα στράτας.
Ακρίτας επεκούμπιξεν, έναν ύπνον επαίρεν.
Η κορ’ τερεί το πέραν κιαν, φουσάτον κατηβαίνει,
Εντρέπεται να λέει ατον, φουσάτον κατηβαίνει.
Τα δάκρυα τ’ ς εκατήβαιναν σ’ Ακρίτα την καρδίαν.
Εγνέφιξεν κι Ακρίτας μου ασό γλυκήν τον ύπνον.
Κόρη, εκείν’ που έρχουνταν, κανέναν ’κ’ εγνωρίζεις;
Μπροστά που έρτ’ ο καβαλάρ’ τς, ομοιάζ’ να εν ο κύρη μ’
κι εκείν’ οι μαύροι αλογάντ’, ομοιάζν’ να είν’ τα’ αδέλφια μ’
και ’κείνε η γερανόφορος, ομοιάζ’ να εν η μάνα μ’.